Bouw Windpark Fryslân officieel van start

De bouw van Windpark Fryslân in het IJsselmeer ten zuiden van de Afsluitdijk is op 14 Maart 2019 officieel van start gegaan. Pondera’s directeur Hans Rijntalder en de directeuren van Windpark Fryslân en het consortium Zuiderzeewind (Siemens Gamesa en Van Oord) gaven samen officieel het startsein voor de eerste werkzaamheden in het Afsluitdijk Wadden Center in Kornwerderzand door op de bekende rode knop te drukken.

Zuiderzeewind, een consortium van Van Oord en Siemens Gamesa Renewable Energy, is gestart met de werkzaamheden voor Windpark Fryslân: de aanleg van buizen voor stroomkabels die de windturbines met het onderstation op Breezanddijk verbinden.

Windpark Fryslân wordt gebouwd ten zuiden van de Afsluitdijk ter hoogte van Breezanddijk. Het windpark zal bestaan uit 89 turbines van 4,3 MW geplaatst in een clustervorm. De bouw van het windpark zal ongeveer twee jaar duren. In 2020 leveren de eerste turbines van het windpark naar verwachting al de eerste stroom en in 2021 zal het windpark volledig operationeel zijn. Met een vermogen van 382,7 MW draagt Windpark Fryslân straks meer dan 70 % bij aan de Friese doelstelling voor duurzame energie in 2020. De bouw van het windpark verschaft werkgelegenheid voor ongeveer 150 fte. Na de bouw zal het windpark direct en indirect werkgelegenheid voor 50 voltijdsbanen bieden.

De bouw van het windpark omvat ook de aanleg van een natuureiland ten zuiden van de Afsluitdijk van 2 ha boven water en 25 ha onder water. Dit eiland kan tijdens de bouw van het windpark gebruikt worden als werkeiland. Tegelijkertijd wordt het eiland doorontwikkeld tot een vogeleiland, dat extra kwaliteit toevoegt aan het rust- en foerageergebied van vissen en vogels.

De provincie Fryslân investeert € 127 miljoen in het windpark. Het rendement wil de provincie inzetten voor duurzaamheidsmaatregelen in de hele provincie en voor ontwikkelingen langs de IJsselmeerkust. Zodra het windpark volledig operationeel is krijgen inwoners de mogelijkheid om financieel te participeren in het windpark.

Pondera heeft het project in 2008 geïnitieerd met Ventolines. Vanaf die tijd heeft Pondera samen met Ventolines het ontwikkeltraject uitgevoerd. Hierbij heeft Pondera diverse ontwikkelactiviteiten uitgevoerd zoals haalbaarheidsonderzoeken, ontwerpen, natuuronderzoeken, MER, vergunningaanvragen, omgevingsmanagement. Tijdens de “groundbreaking ceremony” gaf Rijntalder aan: “Dit moment is ook speciaal omdat we hiermee ook helemaal de ontwikkelactiviteiten beëindigd hebben en we nu daadwerkelijk het stokje overdragen aan een ander team.”

Arcadis/Pondera verzorgen vergunningen net op zee

Arcadis, de wereldwijd opererende ontwerp- en consultancyorganisatie op het gebied van de natuurlijke en gebouwde omgeving en Pondera, specialist op het gebied van duurzame energie, verzorgen in opdracht van TenneT het MER en de vergunningaanvragen voor twee ondergrondse hoogspanningsverbindingen van de Noordzee naar land. Het gaat om milieueffectrapportages en vergunningaanvragen met bijbehorende onderzoeken voor de aansluiting van het offshore windenergiegebied IJmuiden Ver op het elektriciteitsnet van TenneT. Dit net op zee bestaat uit twee gelijkstroom (DC) verbindingen die ieder 2 Gigawatt (GW) aan windenergie naar land brengen. Financiële details maken de partijen niet bekend, aldus Arcadis.

Via een converterstation op zee, kabels op zee en land komt de elektriciteit bij een converterstation op land dat de gelijkstroom omzet in wisselstroom, die vervolgens het landelijke hoogspanningsnet op gaat. Met deze stappen wordt straks de grootste productiecapaciteit van Nederland aangesloten. Deze projecten zijn voor Arcadis/Pondera een vervolg op diverse andere projecten rondom het aansluiten van wind op zee.

Directeur Hans Rijntalder van Pondera is enthousiast: “Dit windpark levert een belangrijke bijdrage aan verduurzaming van de Nederlandse energievoorziening. De uitdaging hier is om een goede balans te vinden tussen toekomstvaste technische oplossingen, milieueffecten, kosten en een goede ruimtelijke inpassing in samenspraak met de omgeving.” Algemeen directeur Gert Kroon van Arcadis is trots op de goede samenwerking. “Pondera en Arcadis vullen elkaar uitstekend aan. Mede door die samenwerking helpen we TenneT bij het behalen van de uitdagende tijdsplanning voor de uitrol van wind op zee.”

 

 

 

Positief toetsingsadvies MER aansluiting Hollandse Kust

De Commissie voor de m.e.r. heeft een positief toetsingsadvies afgegeven voor het Milieueffectrapport voor de netaansluiting van Hollandse Kust (Noord) en Hollandse Kust (west Alpha).  De Commissie merkt op dat de informatie in het MER van hoge kwaliteit is. Pondera Consult heeft samen met Arcadis het MER en de benodigde onderzoeken verzorgd.

Tennet heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de verschillende kabeltracés en naar locaties voor transformatorstations. De onderzoeken zijn in verschillende stappen uitgevoerd, daarbij is per stap het aantal tracés en locaties ingeperkt. Per volgende stap is steeds dieper en gedetailleerder ingegaan op het ontwerp, de inpassing en effecten. Deze werkwijze is in het MER helder toegelicht. De uiteindelijke keuze voor het voorkeursalternatief (VKA) is mede daardoor goed onderbouwd. De Commissie is van oordeel dat het MER volledig en van goede kwaliteit is.

Het windpark Hollandse Kust (noord) zal ongeveer 18,5 kilometer uit de kust komen te liggen. Hollandse Kust (west Alpha) ligt op circa 50 kilometer uit de kust. Het kabeltracé loopt vanaf het platform in Hollandse Kust (noord) via één route naar de kust.

Bron: netopzee.eu

 

 

 

SDE+ 2019 – Wat is er veranderd? (Blog)

Noteer in uw agenda: op 12 maart wordt de voorjaarsronde van de regeling Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+) geopend. Zoals elk jaar past de Minister van EZK de regeling op een aantal punten aan. In deze blog benoemen we op welke punten de regeling voor zonne- en windenergie verschilt ten opzichte van de SDE+ 2018. Verder kijken we vooruit naar de SDE++, de regeling die de SDE+ vanaf 2020 gaat opvolgen.

Algemeen

De voorjaarsronde 2019 wordt op de volgende momenten opengesteld:

  • Fase 1: 12 maart om 9:00 (sluit bij opening fase 2)
  • Fase 2: 18 maart om 17:00 (sluit bij opening fase 3)
  • Fase 3: 25 maart om 17:00. Deze ronde sluit op 4 april om 17:00.

De openstellingsmomenten van de najaarsronde worden later besloten, maar de fases zullen naar verwachting in de maand oktober open gaan.
De budgetten per ronde worden verlaagd van € 6 miljard in 2018 naar € 5 miljard in 2019. De totale subsidiepot in 2019 bevat dus geen € 12 miljard maar € 10 miljard. In zijn brief aan de Tweede Kamer schrijft Eric Wiebes dat dit bedrag lager is dan 2018 “vanwege de scherpere verhouding tussen potentiële projecten en beschikbaar verplichtingenbudget.” Mogelijk komt dit door de scherpe daling in toegekende subsidies in de voorjaarsronde van 2018. In de najaarsronde van 2018 is voor € 7,7 miljard aangevraagd. Het is nog niet bekend hoeveel subsidie zal worden toegekend.

Grafiek van het budget voor de SDE in 2019
Bron: Wiebes, E. (2018, 13 september). Resultaten SDE+ voorjaarsronde en toezeggingen AO Energie & Klimaat [Kamerbrief]

Wind

  • De subsidiecategorieën voor windenergie zijn opgedeeld in jaarlijks gemiddelde windsnelheden. In 2019 komt daar een vijfde categorie bij: de categorie met windsnelheden tot 7 m/s was te grofmazig en is opgesplitst in een categorie van 6,75 tot 7 m/s en een categorie tot 6,75 m/s.
  • De basisbedragen voor windenergie veranderen over het algemeen weinig ten opzichte van de najaarsronde 2018. Het gaat om verschillen in de orde grootte van 0,1 ct/kWh.  Wat opvalt is dat de basisbedragen hoger zijn dan de adviezen die Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) voor de SDE+ 2019 had afgegeven.
  • De twee categorieën met windsnelheden lager dan 7 m/s worden het meest gecorrigeerd, met een afname van 0,2 ct/kWh in de categorie tot 6,75 m/s en een afname van 0,6 ct/kWh in de categorie van 6,75 tot 7 m/s. Voor wind op waterkering en wind in meer gaan de basisbedragen zelfs iets omhoog, met een orde grootte 0,1 ct/kWh.
  • Het voorlopige correctiebedrag is verhoogd van 3,2 naar 3,9 ct/kWh.
  • De definitie van ‘wind op primaire waterkering’ wordt uitgebreid met de harde of zachte zeewering van de Tweede Maasvlakte.
  • In de Tweede Kamerbrief benoemt Wiebes expliciet dat hij kleinere windturbines met een maximale ashoogte van 60 meter ook de ruimte wil geven voor SDE subsidie, zodat burgerinitiatieven meer ruimte krijgen. De subsidiebedragen zijn echter niet anders dan die voor overige windturbines. Met deze opmerking lijkt Wiebes voor te sorteren op een regeling voor kleine windturbines in het Klimaatakkoord.
  • Vanaf 2020 is KNMI-winddata het uitgangspunt bij de bepaling van het basisbedrag. Momenteel vindt de indeling van windprojecten in categorieën plaats op basis van de gemeentelijke indeling. De nieuwe methode voorkomt dat er bij projecten op gemeentegrenzen grote verschillen ontstaan in basisbedragen.
Tabel met SDE bedragen wind 2019
Bron: Wiebes, E. (2018, 21 december). Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+) 2019 [Kamerbrief]

Zon-PV

  • Grofweg gaan de basisbedragen 0,5 ct/kWh omlaag voor zowel de PV-systemen kleiner dan 1 MWp als groter dan 1 MWp.
  • Omdat de overheid terughoudend wil zijn in het gebruik van zonnepanelen op productieve landbouwgrond, wil ze dakgebonden PV-systemen meer stimuleren dan veldsystemen. In de SDE+ 2019 wordt de categorie van PV-systemen groter dan 1 MWp in tweeën gesplitst: dakgebonden systemen en veld- en watersystemen.
  • De realisatietijd van veld- en watersystemen wordt verruimd van 3 naar 4 jaar, vanwege de langere tijd die nodig is voor netaansluiting.
  • Er wordt een nieuwe categorie met zonvolgende systemen toegevoegd. Dit zijn systemen met zonnepanelen die met de stand van de zon meedraaien. Voor zonvolgende systemen wordt hetzelfde basisbedrag gehanteerd als voor reguliere veldopstellingen, maar worden 240 vollasturen meer vergoed, namelijk 1190 uur/jaar ten opzichte van 950 uur/jaar.
  • De voorlopige correctiebedragen zijn gestegen met 0,3 ct/kWh (netlevering) en 0,6 ct/kWh (niet-netlevering)
Tabel met SDE bedragen zon 2019
Bron: Wiebes, E. (2018, 21 december). Stimulering Duurzame Energieproductie (SDE+) 2019 [Kamerbrief]

SDE++ (vanaf 2020)

De SDE+ 2019 zal de laatste subsidieregeling in deze vorm zijn, want vanaf 2020 wordt deze vervangen door de SDE++ regeling. Dit is het instrument om het doel van 49% emissiereductie in 2030 te verwezenlijken.

De SDE++ blijft een exploitatiesubsidie die zich richt op het subsidiëren van de ‘onrendabele top’ van klimaatvriendelijke technieken. De SDE++ wordt een verbreding op de SDE+, waarbij verschillende technieken gaan concurreren op vermeden CO2 in plaats van energieopbrengst. Dit geldt ook voor andere broeikasgassen dan CO2.  Voorbeelden van andere technieken zijn de productie van duurzame warmte, of CO2-opslag. Overige technieken kunnen aan de regeling worden toegevoegd wanneer deze marktrijp worden.
Naar verwachting wordt de definitieve SDE++ in het najaar van 2019 bekend gemaakt.

Heeft u behoefte aan ondersteuning bij uw SDE+ aanvraag? Wij helpen u graag. Neem contact op via energie@ponderaconsult.com.

GE’s Haliade-X 12 MW wordt in Rotterdam gebouwd

  • De met Future Wind getekende overeenkomst omvat een testperiode van vijf jaar met een bedrijfsperiode van 15 jaar.
  • De Haliade-X 12 MW zal in de zomer van 2019 worden geïnstalleerd.

GE Renewable Energy en Future Wind (een joint venture tussen Pondera Development en SIF Holding Nederland) maakten vandaag bekend dat zij een overeenkomst hebben getekend voor het installeren van het eerste prototype van de Haliade- X 12 MW windturbine op de Maasvlakte-Rotterdam (NL) in de zomer van 2019. De overeenkomst omvat een testperiode van vijf jaar testen en een 15-jarige periode van full- service Exploitatie en Onderhoud.

Het Haliade-X 12 MW prototype wordt op de kust geïnstalleerd met het oog op betere toegang voor het testen. Aan het begin van de exploitatieperiode zal GE Renewable Energy de data verzamelen die nodig zijn voor het verkrijgen van het Typecertificaat, een belangrijke stap voor het commercialiseren van het product.

De activiteiten in de Rotterdamse haven om de site voor te bereiden voor de toekomstige installatie zijn nog maar net begonnen. De gondel van het Haliade-X 12MW prototype zal in Saint-Nazaire (Frankrijk) worden geassembleerd, de drie 107 meter lange LM-rotorbladen in Cherbourg (Frankrijk) en de masten in Sevilla (Spanje). Alle onderdelen worden verscheept naar Rotterdam, waar ze zullen worden voorgeassembleerd en geïnstalleerd.

Dit prototype in Rotterdam maakt deel uit van de investering van $400 (€320) miljoen in hetHaliade-X project dat GE Renewable Energy in maart 2018 bekend maakte en dat als doel heeft de energiekosten van offshore-windenergie te helpen verlagen om tot een meer concurrerende bron van schone, duurzame energie te komen.

Pondera Consult ondersteunt dit project met de volgende diensten:

  • Vergunningen
  • SDE + aanvraag
  • Contractering (levering, onderhoud en ppa)
  • Netaansluiting
  • Bouwbegeleiding

Pondera geeft workshop op Career Event

Op donderdag 7 februari 2019 is Pondera Consult voor de tweede keer aanwezig op het Sustainability Career Event! Dit event is een jaarlijks, nationaal carrière-evenement voor studenten en starters, waar duurzaamheid en business centraal staan.

De kostenloze carrièremarkt wordt om 12.30 geopend door twee keynote-sprekers die het gaan hebben over wat duurzaamheid in je carrière precies betekent. Daarnaast geven ze tips over het vinden van een geschikte baan.

Pondera Consult is aanwezig op de daarop volgende bedrijvenmarkt, waar in totaal ruim 25 bedrijven aan meedoen. Dus ben je op zoek naar een baan in de duurzame energie, dan is dit dé kans om een praatje met ons te maken of om meer te weten te komen over wat het betekent om te werken bij Pondera Consult.

Naast de bedrijvenmarkt geven onze collega’s Joost en Jan-Willem ook een workshop. In deze workshop voer je in groepen een haalbaarheidsstudie uit voor wind- en zonneparken, in een specifieke regio in Nederland. Het doel is om geschikte locaties voor duurzame energie te vinden, terwijl je rekening houdt met de verschillende belangen en ruimtelijke uitdagingen.

De energietransitie zorgt voor significante veranderingen in het landschap en het woonmilieu. Het wordt daardoor steeds belangrijker dat de ruimtelijke en sociale aspecten in duurzame energieprojecten, zoals wind- en zonneparken, worden meegewogen. Met deze workshop verken je dat proces.

Studenten en recent afgestudeerden kunnen zich t/m vrijdag 1 februari inschrijven via de website van het Sustainability Career Event. Hier vind je ook het volledige programma.

Let op! Voor de opening en de workshops is maar beperkt ruimte, wees er dus op tijd bij!

 

Wind in Vietnam: Nederlandse kansen

De mogelijkheden voor windenergie in Vietnam zijn groot. Volgens een onderzoek van de World Bank was de totale potentie ruim 500 gigawatt – meer dan tien keer de verwachte energiecapaciteit van Vietnam in 2020. De meest windrijke gebieden liggen met name aan de kust en op zee. Op dit moment ligt de focus in Vietnam vooral op onshore en nearshore windenergie.

Wind in Vietnam

Eric Arends, partner bij Pondera Consult, voerde begin dit jaar een baselinestudie uit naar de kansen voor het Nederlandse bedrijfsleven en investeerders in Vietnam. Uit dit onderzoek bleek dat er genoeg kansen liggen, maar dat windenergie in Vietnam zich relatief in de kinderschoenen bevindt:

“Europese en Aziatische investeerders uit onder meer Zuid-Korea en China houden Vietnam in de gaten, zeker gezien de gunstige windomstandigheden in het zuid-oosten van het land. Voor het benutten van offshore mogelijkheden is er nog niet genoeg bekend over het windklimaat en de zeebodem.“

Vooruitlopend op een meerjarenprogramma, waarbij Nederlandse kennis gekoppeld wordt aan Vietnamese mogelijkheden, was Pondera Consult aanwezig bij de Offshore Roundtable op 23 november jl. Eric Arends gaf daar een presentatie over de mogelijkheden en de toekomst van offshore windenergie in Vietnam, en wat de kansen zijn voor internationale, lokale en regionale bedrijven en investeerders. Een van zijn adviezen was dat de Vietnamese overheid een systeem zou moeten ontwikkelen om offshoreprojecten op een gecontroleerde manier te tenderen . Het Nederlandse model, dat heeft geleid tot een sterke reductie van de kosten, lijkt daarvoor een goed startpunt.

‘Zowel Vietnam als Nederland zullen de komende tien jaar een sterke groei van duurzame energie doormaken. De Nederlandse ervaring met het inpassen van die energie in het stroomnet kan voor Vietnam van grote waarde zijn.’

-Eric Arends, Pondera Consult

De toekomst voor Vietnam

Naar aanleiding van de baselinestudie eerder dit jaar was Pondera uitgenodigd om een presentatie te geven over de Nederlandse ervaringen op de ‘Scientific Conference on Renewable Energy and the Operation of the Electricity System’, georganiseerd door de Vietnam Electricity Group (EVN) in samenwerking met de Vietnam Electricity Association en ICASA. .

Eric Arends
Pondera Consult (Eric Arends, links op de foto) in panel op de conferentie

Eind november 2018 waren er 126 duurzame energieprojecten gepland in Vietnam, met een totale capaciteit van bijna 13 GWp. Windenergie maakt daar tot dusver een klein deel van uit. Een van de uitdagingen voor Vietnam is het inpassen van die energie in het nationale elektriciteitsnet.

Volgens Ngo Son Hai – Adjunct-directeur van EVN – zal Vietnam dankzij deze nieuwe projecten te maken krijgen met lokale overbelasting. Dit heeft te maken met het feit dat het stroomnetwerk van Vietnam niet overal gelijktijdig is ontwikkeld. Daarnaast kan de kwaliteit van het energienet onder druk komen te staan (betrouwbaarheid, balans, netvervuiling etc.).

Deze problemen zullen moeten worden opgelost. Het aandeel windenergie in Vietnam moet, volgens het ministerie van Handel en Industrie, groeien tot 6 GW, oftewel 2.1% van de totale elektriciteitsbehoefte, in 2030.

Trappistenabdij en waterschap winnen innovatieprijs

In oktober berichtten we dat Abdij OLV Koningshoeven – bekend van het Nederlandse trappistenbier La Trappe – en het waterschap De Dommel samen kanshebbers waren voor de Waterinnovatieprijs 2018 (categorie Schoon water).  De uitslag is inmiddels bekend, en zij hebben gewonnen!

Pondera Consult ondersteunde de Abdij bij het verkrijgen van de benodigde Wabo- en Waterwetvergunning. Hierbij droegen we zorg voor het voeren van de benodigde (voor)overleggen, het uitvragen en coördineren van specialistische onderzoeken, het opstellen en indienen van de vergunningsaanvragen, het opstellen van de benodigde mer-aanmeldingsnotitie en het bewaken van het vergunningenproces.

Pondera Consult feliciteert het waterschap en de Abdij met de prijs. We zijn trots hieraan te hebben mogen bijdragen!

Abdij OLV Koningshoeven

 

 

Uitnodiging Nieuwjaarsbijeenkomst

Anders dan u van ons gewend bent, organiseren we dit jaar onze Nieuwjaarsbijeenkomst niet in Slot Zeist maar gezamenlijk met bovenstaande organisaties. Dit omdat wij het belangrijk vinden dat alle ‘spelers’ uit de windbranche bij elkaar kunnen komen om gezamenlijk het nieuwe ‘windjaar’ in te luiden.

De Nederlandse windsector heeft de wind in de zeilen. En ook 2019 belooft een uitdagend en veelbelovend jaar te worden. Samenwerking en verbinding zijn onontbeerlijk voor de verdere groei van windenergie. Daarom nodigen wij een ieder die werkzaam is in de windindustrie in Nederland van harte uit voor onze:

Nieuwjaarsbijeenkomst op woensdag 16 januari 2019,
van 16.00 tot 18.30 uur, in het Spoorwegmuseum te Utrecht

Wind op land of wind op zee, startups, multinationals, ontwikkelaars, toeleveranciers; iedereen is van harte welkom om samen te toosten op een succesvol 2019!

U kunt zich aanmelden via deze link.

De uiterste aanmelddatum is 17 december 2018.
U hoort voor 21 december 2018 of wij uw aanmelding kunnen bevestigen. Het programma en nadere informatie ontvangt u één week voor aanvang van het evenement.

NB: Om onnodige kosten te voorkomen zijn wij genoodzaakt om bij niet verschijnen zonder afmelding een bedrag van 50 Euro in rekening te brengen.

Wij hopen u te zien op 16 januari!

Deze Nieuwjaarsbijeenkomst wordt u aangeboden door een samenwerkingsverband van de organisaties HHWE, NWEA, Pondera Consult, R-meeting en TKI WoZ.

Windturbinegeluid en gezondheid: feit en fictie

Op 10 oktober 2018 heeft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) ‘Environmental Noise Guidelines for the European Region’ uitgebracht. De WHO geeft in het rapport een ‘voorwaardelijk’ advies om de blootstelling aan geluidniveaus van windturbines te reduceren tot 45 dB Lden. Op dit moment bedraagt de Nederlandse norm voor windturbinegeluid 47 dB Lden, wat is vastgelegd in het Activiteitenbesluit. Het advies, dat bedoeld is om effecten op de gezondheid te reduceren, veroorzaakte veel belangstelling en het rapport werd dan ook volop verspreid via Twitter en andere media.

Zo kopte het AD bijvoorbeeld het volgende:

"WHO: geluid windmolens is potentieel gezondheidsrisico."

Naar aanleiding van deze kop, en de vele andere nieuwsartikelen over het onderwerp, hebben we het rapport van de WHO zelf bestudeerd. Wat ons opvalt is dat de manier waarop de inhoud van het rapport in de media werd gebracht significant afwijkt van wat wij in het rapport aantreffen. Het grootste verschil is dat het rapport veel genuanceerder is. Omdat we het belangrijk vinden dat de discussie wat betreft windenergie over feiten gaat, willen we in deze blog ingaan op de huidige (wetenschappelijke) stand van zaken met betrekking tot turbinegeluid en gezondheid.

Rapport WHO is veel genuanceerder

Laten we beginnen met het meest recente rapport van de WHO. Daaruit blijkt dat er geen statistisch significante relatie gevonden is tussen de blootstelling aan windturbinegeluid en mogelijke gezondheidseffecten zoals hart- en vaatziekten, hoge bloeddruk, cognitieve stoornissen, gehoorproblemen, ongunstige zwangerschap uitkomsten en slaapstoornissen. Uit een viertal studies blijkt dat ongeveer 10% van de populatie sterk gehinderd wordt door blootstelling aan een geluidsniveauDe voorpagina van het rapport van de WHO over lawaai. van 45 dB. Maar het bewijs voor de relatie tussen windturbinegeluid, hinder en gezondheid wordt vervolgens – door de WHO zelf! – gekarakteriseerd als ‘van lage kwaliteit.’

Misschien nog treffender is de manier waarop de WHO op pagina 84 het rapport voor wat betreft geluid van windturbines samenvat: “very little evidence is available about the adverse health effects of continuous exposure to wind turbine noise.” Vrij vertaald: er is heel weinig bewijs beschikbaar voor de nadelige effecten van windturbinegeluid op de gezondheid.

Omstreden literatuur windturbinegeluid

Wellicht rijst nu de vraag waarom wij, als adviesbureau, de berichtgeving over dit rapport van de WHO zouden willen nuanceren. Dat heeft de volgende reden. Pondera heeft in de dagelijkse gang van zaken vaak te maken met critici van windenergie. Discussies over windenergie gaan we vanzelfsprekend niet uit de weg: als adviseur is het onze taak om te informeren én te adviseren. Wat wij merken is dat de wijze van berichtgeving en de kwaliteit van het gebruikte referentiemateriaal nog weleens afbreuk doet aan de kwaliteit van de inhoudelijke discussie. Een kritische blik op windenergie mag en móet, maar we vinden het van belang dat de dialoog over windenergie op feiten gebaseerd is. We bespreken daarom hieronder een aantal onderzoeken die in de dialoog vaak worden aangehaald, zowel wetenschappelijke als niet-wetenschappelijke.

Windturbinesyndroom
Een regelmatig gebruikte term in de discussie rondom windenergie en gezondheid is het ‘windturbinesyndroom’, afkomstig uit een onderzoek van de Amerikaanse arts Nina Pierpont (Pierpont, 2009). Deze ziekte zou veroorzaakt worden door laagfrequent geluid. De conclusies worden echter niet gedeeld door andere studies die de invloed van windturbines op gezondheid bestudeerden (zie bijvoorbeeld: The Oregonian editorial, 2010). De studie van Pierpont wordt breed bekritiseerd wegens een zwakke wetenschappelijke basis. Zo is de grootte van de steekproef die werd gebruikt vrij klein: slechts 38 personen. Andere punten die worden genoemd door critici (zoals in het artikel The junk science of wind turbine syndrome van Ketan Joshi (2012):

  • De symptomen werden door de proefpersonen zelf gerapporteerd, zonder tussenkomst van een medisch specialist en zonder onderzoek te doen naar de gezondheidshistorie. Het is goed mogelijk dat een aantal proefpersonen al gezondheidsproblemen had vóór de bouw van de windturbines in de omgeving en vóór het onderzoek werd uitgevoerd.
  • Het onderzoek bevatte geen controlegroep en het artikel is enkel peer reviewed (vrij vertaald: door een vakgenoot nagekeken) door persoonlijke kennissen van Pierpont. Geen enkele van deze peer reviewers had een achtergrond in akoestiek, epidemiologie of geneeskunde, terwijl dat precies is waar het artikel van Pierpont over ging.

Windturbine

Een soortelijke conclusie kan worden getrokken over het artikel van de Portugese onderzoeker M. Alves-Pereira (Branco en Alves-Pereira, 2004). Zij stelt dat er een relatie is tussen het geluid van windturbines (met name het laagfrequente geluid) en de aanwezigheid van hart- en vaatziekten. Ook deze studie wordt breed bekritiseerd (o.a. door Chapman and St George, 2013), aangezien het onderzoek niet voldoet aan de eisen die aan wetenschappelijke onderzoek mogen worden gesteld.

Niet één van de peer reviewers had een achtergrond in akoestiek, epidemiologie of geneeskunde, terwijl dat precies is waar het artikel van Pierpont over ging.

Omgekeerde bewijslast
In 2018 heeft huisarts S. van Manen een artikel gepubliceerd in het Medisch Contact met de titel: ‘Windmolens maken wel degelijk ziek’ (van Manen, 2018). Van Manen stelt dat het niet kan worden bewezen dat windturbines níet ziek maken. En omdat dat niet bewezen kan worden, zou je voorzichtig moeten zijn met het doorgaan met plaatsen van windturbines vanwege het voorzorgsbeginsel.

Maar Van Manen gaat hier – ons inziens – aan twee zaken voorbij. Ten eerste pleit ze voor een omgekeerde bewijslast: zo zou je voor elke ruimtelijke ingreep eerst moeten bewijzen dat er geen gezondheidseffecten optreden. Dat streven is an sich verdedigbaar, maar het is praktisch onuitvoerbaar. En ten tweede: je kunt de ruimtelijke ingreep niet los zien van het doel. Als je alleen kijkt naar gezondheid, dan werden er geen snelwegen meer gebouwd (vanwege geluid, fijnstof, etc.), zouden we geen auto meer rijden (vanwege de ongelukken) en zouden we niet meer mogen vliegen (vanwege o.a. uitstoot CO2 en geluidhinder). Toch doen we al die dingen, omdat we het resultaat zwaarden vinden wegen dan de risico’s. Om bij windenergie te blijven: het resultaat is de bijdrage aan de oplossing van het klimaatprobleem.

Tot slot concludeert van Manen dat er geen bewijs is dat windturbines directe gezondheidsproblemen of ziektes veroorzaken en stelt dat er meer onderzoek nodig is. Dit toont een nuance die de titel van haar artikel niet doet vermoeden (‘Windmolens maken wel degelijk ziek’). Hoewel dit wellicht onbedoeld is, zorgen dergelijke titels boven artikelen voor onterechte angst en afkeer voor windturbines.

Windturbines in wolken

Wetenschappelijk onderzoek windturbines en gezondheid

In de vorige paragraaf hebben we geprobeerd te laten zien dat onderzoeken naar de relatie tussen blootstelling aan windturbines en gezondheidsklachten soms verkeerd worden geïnterpreteerd of ongenuanceerd als bron worden gebruikt. Daarnaast voldoen een aantal onderzoeken niet aan de benodigde vereisten voor wetenschappelijk onderzoek. In deze paragraaf beschrijven we een aantal wetenschappelijke onderzoeken van erkende (inter)nationale gezondheidsinstituten en universiteiten.

Uit een studie van Health Canada (Michaud et al. 2016), de federale gezondheidsinstantie van Canada, blijkt dat geluid van windturbines geen directe negatieve effecten heeft op de gezondheid van omwonenden. Er zijn geen meetbare effecten op (chronische) ziekten, stress en slaap, zo luidt de conclusie. Vanaf 2012 zijn 1.238 volwassenen, woonachtig op verschillende woonafstanden van windturbines, voor langere tijd onderzocht. Voor het onderzoek werden zij meerdere keren lichamelijk onderzocht op bloeddruk, hartritme, slaap en stresshormonen. Ook moesten zij enquêtes invullen bestaande uit vragen over sociaal-demografische situaties, geluid en hinder, gezondheidseffecten, levensstijl en bestaande chronische ziektes. Tevens is tijdens het onderzoek 4.000 uur aan windenergiegeluid opgenomen om te kijken of er bij een hoger geluidniveau ook meer klachten zijn. Er werden in het onderzoek geen directe verbanden gevonden tussen blootstelling aan windturbinegeluid en klachten als migraine, diabetes, hoge bloeddruk en slapeloosheid.

Onderzoeken komen tot dezelfde conclusie: dat er geen rechtstreeks verband is tussen de aanwezigheid van windturbines en gezondheidseffecten op omwonenden.

In een tweetal onderzoeken zijn tussen 1982 en 2013 alle Deense huishoudens die werden blootgesteld aan windturbinegeluid geïdentificeerd (Poulsen et al. 2018a, 2018b). Deze huishoudens zijn onderzocht op het gebruik van antihypertensiva en ongunstige zwangerschapsuitkomsten. Antihypertensiva zijn medicijnen die worden gebruikt voor de behandeling van hoge bloeddruk. Structurele gebruikers van antihypertensiva binnen het kader van het onderzoek werden geïdentificeerd. In deze studie werd geen relatie gevonden tussen blootstelling aan windturbinegeluid en het gebruik van antihypertensiva. Verder zijn alle geboren baby’s van moeders in deze populatie onderzocht. Er werd in deze studie geen relatie gevonden tussen blootstelling aan windturbinegeluid en ongunstige zwangerschapsuitkomsten.

Studieboeken

Overige onderzoeken (zoals Ellenbogen et al. 2012, NHRMC 2015) komen tot dezelfde conclusie: dat er geen rechtstreeks verband is aangetoond tussen de aanwezigheid van windturbines en gezondheidseffecten op omwonenden. Bovendien is er geen verband gevonden tussen laagfrequent geluid van windturbines en gezondheidsklachten. Ook de Nederlandse gezondheidsinstellingen het RIVM en de GGD (Kamp 2014, Kamp & Berg 2017) bekrachtigen dit standpunt in literatuurstudies over dit onderwerp.

Indirecte effecten van windturbines op de gezondheid

Maar hebben windturbines dan helemaal geen effect op hun omgeving? Wat in studies (Kamp 2014, Michaud 2016, Kamp 2017) wel naar boven komt is dat er indirecte effecten kunnen optreden. Mensen die in de nabijheid bij windturbines wonen, kunnen hinder door geluid ondervinden. Slagschaduw, zichtbaarheid en knipperende lichten kunnen bijdragen aan de mate van hinder die wordt ondervonden. Het geluidniveau van windturbines is minder hoog dan van andere bronnen (verkeer e.d.), maar het karakter zorgt ervoor dat het windturbinegeluid bij lagere niveaus als hinderlijk wordt ervaren. Hinder kan zich uiten in irritatie, boosheid en onbehagen.

Bovendien kunnen economische aspecten van invloed zijn op het ervaren van hinder van windturbines. In een Zweeds onderzoek (Pedersen et al. 2007) werd geconcludeerd dat mensen met een economisch belang bij windturbines geen hinder ondervonden van het windturbinegeluid, ondanks het feit dat zij hetzelfde geluidniveau ondervonden als de andere respondenten, en bovendien dezelfde termen gebruikten om het geluid te karakteriseren. Tevens kunnen persoonlijke omstandigheden zoals gevoeligheid, privacy en het planningsproces van het windpark van invloed zijn op de hinder die wordt ervaren.

Conclusie

In deze blog hebben we gekeken naar een aantal (wetenschappelijke) onderzoeken naar de effecten van windturbine(geluid) op de gezondheid. In de meeste studies wordt geconcludeerd dat er geen rechtstreeks verband kan worden aangetoond tussen windturbinegeluid en gezondheidseffecten zoals hoge bloedruk, ongunstige zwangerschapsuitkomsten, slaapoverlast en ziektes. Er is ook geen direct wetenschappelijk bewijs gevonden voor een verband tussen laagfrequent geluid van windturbines en gezondheidseffecten. De enkele studies die wél bewijs voor zulke effecten vonden, blijken wetenschappelijk gezien veel kritiek te krijgen.

Wat wel blijkt uit het onderzoek is dat blootstelling aan windturbinegeluid hinder kan veroorzaken. Die hinder kan zich uiten in irritatie, boosheid en onbehagen. De mate van hinder die wordt ervaren is bovendien een combinatie van de feitelijke geluidbelasting, zichtbaarheid van de windturbine(s), persoonlijke omstandigheden en of er sprake is van direct economisch baten bij de windturbine.

Tot slot willen we de conclusie aanhalen van De Correspondent die in 2016 al eens een zinvolle blog over windturbines en gezondheid heeft gepubliceerd (Mommers, 2016) en die wij ondersteunen:

“…het [is] opvallend dat het ontstaan van de klachten door windmolengeluid vooral afhankelijk lijkt van iemands houding ten opzichte van de molens. Omdat veel omwonenden negatief tegenover windmolens staan, is het daarom wel zo eerlijk om deze klachten niet weg te redeneren: er bestaat wel degelijk een relatie tussen de bouw van de molens en klachten over slaap, stress en daarmee gezondheid.

Maar omdat de klachten niet direct veroorzaakt zijn door de windmolens zelf, kan deze relatie worden weggenomen door constructies te bedenken waarin bewoners zich meer met de windmolen verbonden voelen. Bijvoorbeeld door gedeeld eigenaarschap of het delen van financiële baten.”

Referenties

  1. Branco, NAA Castelo, and Mariana Alves-Pereira. “Vibroacoustic disease.” Noise and Health 6.23 (2004): 3.
  2. Chapman, S and Alexis B. St George, University of Wollongong and Sydney, How the factoid of wind turbines causing “vibroacoustic disease” came to be “irrefutably demonstrated’, 2013.
  3. Ellenbogen, Jeffrey M., et al. “Wind turbine health impact study: report of independent expert panel.” Prepared for Massachusetts Department of Environmental Protection and Massachusetts Department of Public Health (2012).
  4. Kamp, Irene van, et al. “Windturbines: Invloed Op De Beleving En Gezondheid Van Omwonenden.” Rijksinstituut Voor Volksgezondheid En Milieu, 21 januari 2014.
  5. Kamp, Irene van, and Frits van den Berg. “Health effects related to wind turbine sound, including low-frequency sound and infrasound.” Acoustics Australia (2017): 1-27.
  6. Ketan Joshi, The junk science of wind turbine syndrome, 2012.
  7. “NHMRC Statement: Evidence on Wind Farms and Human Health.” National Health and Medical Research Council, Feb. 2015, nhmrc.gov.au/sites/default/files/documents/reports/statement-wind-farms-human-health-eh57.pdf.
  8. Manen, Sylvia van. “Windmolens Maken Wel Degelijk Ziek.” Medisch Contact, 22 maart 2018, www.medischcontact.nl/nieuws/laatste-nieuws/artikel/windmolens-maken-wel-degelijk-ziek.htm.
  9. Michaud, David S., et al. “Exposure to wind turbine noise: Perceptual responses and reported health effects.” The Journal of the Acoustical Society of America 139.3 (2016): 1443-1454.
  10. Mommers, Jelmer. “Factcheck: ‘Windmolens Veroorzaken Gezondheidsschade Bij Omwonenden.’” De Correspondent, 6 mei 2016, https://decorrespondent.nl/4456/factcheck-windmolens-veroorzaken-gezondheidsschade-bij-omwonenden/492564577912-af74f3ad.
  11. Pierpont, Nina. “Wind turbine syndrome.” K-Selected Books (2009).
  12. Poulsen, Aslak Harbo, et al. “Long-term exposure to wind turbine noise and redemption of antihypertensive medication: A nationwide cohort study.” Environment international 121 (2018): 207-215.
  13. Poulsen, Aslak Harbo, et al. “Pregnancy exposure to wind turbine noise and adverse birth outcomes: a nationwide cohort study.” Environmental research 167 (2018): 770-775.
  14. Pedersen, Eja, and Kerstin Persson, Waye. “Wind turbine noise, annoyance and self-reported health and wellbeing in different living environments.” Occupational and environmental medicine (2007).
  15. The Oregonian editorial. There’s no evidence of health impacts from wind energy. November 26, 2010.
  16. World Health Organization. (2018). Environmental Noise Guidelines for the European Region. http://www.euro.who.int/__data/assets/pdf_file/0008/383921/noise-guidelines-eng.pdf

Deze blogpost werd geschreven door Joost Sissingh en Sergej van de Bilt.